Đây là câu hỏi mà chắc hẳn nhiều anh chị đồng nghiệp từng hỏi. Thực ra khi mới bước vào con đường nghiên cứu, mình cũng từng đọc bài báo theo cách rất ngây thơ. Mình đọc từ dòng đầu tiên của phần introduction, đi từng chữ một, cố gắng hiểu tất cả mọi câu. Sau vài chục bài thì nhận ra một điều khá đau lòng. Cách đọc đó khiến mình mất rất nhiều thời gian nhưng lại không thực sự hiểu sâu bài báo. Dần dần khi đọc hàng trăm bài báo cho các dự án nghiên cứu và viết tổng quan tài liệu, mình hình thành một thói quen đọc bài báo theo hai bước rõ ràng.
- Bước đầu là đọc nhanh để định vị giá trị của bài báo.
- Bước thứ hai là đọc chậm và đánh giá nó một cách cẩn thận.
Bước đầu tiên của mình gần giống như một cuộc quét radar. Mục tiêu của bước này không phải là hiểu toàn bộ nghiên cứu. Mục tiêu chỉ đơn giản là trả lời ba câu hỏi. Bài báo này nói về điều gì. Nó có liên quan đến lĩnh vực của mình đang tìm kiếm hay không. Và mức độ đáng để đọc sâu nó đến đâu. Khi mở một bài báo, thứ đầu tiên mình nhìn không phải là introduction mà là tiêu đề và abstract. Chỉ cần đọc kỹ abstract, mình thường đã nắm được bối cảnh nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, thiết kế nghiên cứu, kết quả chính và kết luận. Một abstract được viết tốt gần như là bản tóm tắt toàn bộ logic của bài báo. Nếu đọc abstract mà vẫn không hiểu nghiên cứu đang làm gì thì thường có hai khả năng. Hoặc bài báo viết không rõ ràng, hoặc chủ đề nằm ngoài phạm vi chuyên môn của mình.
Sau abstract, mình chuyển ngay xuống phần bảng và biểu đồ. Đây là thói quen mà nhiều người mới làm nghiên cứu chưa để ý. Bảng và biểu đồ thực ra chính là nơi chứa kết quả thật một cách tóm tắt nhất của nghiên cứu. Nếu đọc kỹ Table 1, mình thường biết được đặc điểm của mẫu nghiên cứu. Bao nhiêu người ở mỗi nhóm. Tuổi trung bình bao nhiêu. Tỷ lệ nam nữ là thế nào. Các biến lâm sàng quan trọng. Sau đó nhìn vào các bảng kết quả như hồi quy logistic, hồi quy Cox hay các bảng so sánh nhóm. Chỉ cần đọc các bảng này, mình đã hình dung được cấu trúc phân tích dữ liệu của tác giả. Ví dụ nghiên cứu này có phân tích đơn biến trước hay không. Có đưa biến vào mô hình đa biến như thế nào. Các biến có ý nghĩa thống kê ra sao. Chỉ riêng việc đọc bảng đã giúp mình hiểu khoảng 60-70% giá trị của bài báo.
Sau khi xem bảng và hình, mình mới quay lại đọc phần conclusion và một phần discussion. Ở bước này mình muốn biết tác giả diễn giải kết quả của họ như thế nào. Nhiều khi dữ liệu trong bảng khá trung tính nhưng phần discussion lại diễn giải rất mạnh mẽ. Điều đó là một tín hiệu quan trọng để mình chú ý khi đọc sâu hơn. Đến đây mình thường đã có quyết định sơ bộ. Nếu bài báo chỉ liên quan nhẹ đến chủ đề mình đang nghiên cứu thì mình dừng lại ở bước này. Toàn bộ quá trình đọc nhanh thường chỉ mất khoảng năm đến bảy phút.
Nhưng với những bài báo thực sự quan trọng thì bước thứ hai mới là phần thú vị. Đây là lúc mình đọc bài báo theo cách rất chậm và mang tính phê phán. Bắt đầu từ phần methods. Với mình, methods là linh hồn của một nghiên cứu khoa học. Nếu phương pháp nghiên cứu không vững thì kết quả dù đẹp đến đâu cũng không đáng tin cậy. Khi đọc methods mình thường đặt rất nhiều câu hỏi trong đầu. Thiết kế nghiên cứu là gì. Nghiên cứu cắt ngang, bệnh chứng hay đoàn hệ. Cách chọn mẫu có nguy cơ gây bias hay không. Các biến được định nghĩa như thế nào. Ví dụ một biến lâm sàng được đo tại thời điểm nào. Có khả năng xảy ra sai lệch thông tin hay không.
Phần phân tích thống kê là nơi mình đọc rất kỹ. Tác giả dùng kiểm định nào để so sánh hai nhóm. Biến liên tục được xử lý như thế nào. Có kiểm tra phân bố chuẩn trước khi dùng t test hay không. Khi xây dựng mô hình hồi quy, họ chọn biến theo tiêu chí gì. Có kiểm tra đa cộng tuyến hay không. Những chi tiết này đôi khi chỉ nằm trong vài câu ngắn trong methods nhưng lại quyết định độ tin cậy của kết quả. Một bảng hồi quy nhìn rất đẹp với nhiều p value nhỏ hơn 0.05 chưa chắc đã có giá trị nếu cách xây dựng mô hình không hợp lý.
Sau methods, mình quay lại phần results để đọc lại một lần nữa nhưng lần này đọc chậm hơn. Mình so sánh những gì tác giả viết trong phần chữ với những gì thật sự nằm trong bảng. Đôi khi hai thứ này không hoàn toàn giống nhau. Có những kết quả không có ý nghĩa thống kê nhưng lại được nhấn mạnh trong discussion. Ngược lại có những phát hiện thú vị trong bảng nhưng tác giả lại không bàn nhiều. Những khoảng lệch nhỏ như vậy thường là nơi rất đáng suy nghĩ.
Cuối cùng mình đọc phần discussion một cách bình tĩnh hơn. Lúc này mình không còn đọc để hiểu bài báo nữa mà đọc để đối thoại với tác giả. Tác giả giải thích kết quả như vậy có hợp lý không. Họ có so sánh với các nghiên cứu trước đó hay không. Các hạn chế của nghiên cứu có được thừa nhận đầy đủ hay không. Một bài báo khoa học tốt thường là bài báo mà phần discussion rất trung thực về những điểm yếu của nghiên cứu. Nhưng thú thật là trong tất cả, phần Introduction và Discussion thường là phần mình đọc ít nhất, nhiều khi mải quá cũng có thể bỏ qua.
Khi đọc đủ nhiều bài báo với cách tiếp cận phê phán, mình dần học được cách đặt câu hỏi về dữ liệu, về phương pháp và về cách diễn giải kết quả. Và chính những thói quen nhỏ này lại giúp ích rất nhiều khi mình bắt tay vào thiết kế nghiên cứu hay viết bài báo của chính mình.
Nguồn: TS Y Khoa Nguyễn Đăng Kiên