Literature review với người mới làm đề tài và luận văn thì nó là bước đầu tiên phải viết. Và trường mình học PhD bên Úc thì có một luật bất thành văn là chương đầu tiên mà nghiên cứu sinh phải viết và công bố là một bài literature review. Lit Rev hay còn gọi là tổng quan y văn, nghe thì có vẻ rất học thuật, rất nghiên cứu, nhưng khi thật sự bắt tay vào làm, nhiều người mới nhận ra nó giống như bước vào một khu rừng rất rộng. Bài báo thì hàng trăm, hàng nghìn. Đọc mãi không thấy điểm dừng. Viết mãi vẫn thấy rối. Rất nhiều bác sĩ trẻ nói với mình rằng họ đọc bài báo mỗi tối sau giờ trực, nhưng sau vài tháng vẫn không biết mình đang tiến bộ hay chỉ đang quay vòng tại chỗ. Cảm giác đó rất dễ làm người ta nản. Thậm chí là nhiều người bắt đầu tin rằng nghiên cứu là thứ gì đó quá xa vời với mình. Nhưng thật ra phần lớn vấn đề (như mình đã nhiều lần khẳng định trên trang cá nhân) là không nằm ở năng lực. Nó nằm ở chỗ chúng ta bước vào cuộc chiến này mà đang không biết mình sẽ phải thực thi các bước nào. Hôm nay mình sẽ vạch ra cho mọi người lộ trình 5 bước làm Literature Review để các anh chị đồng nghiệp tránh được bỡ ngỡ và hình dung ra đường đi nước bước của mình với thử thách đầu tiên khi làm nghiên cứu này.
Bước đầu tiên, và có lẽ là bước quyết định tới 90% thành công, là chọn đúng đề tài. Nghe có vẻ đơn giản, nhưng rất nhiều người đánh giá thấp bước này. Mình từng thấy nhiều bác sĩ làm một lượng công việc rất lớn, đọc rất nhiều tài liệu, nhưng cuối cùng bài viết không đi được xa vì đề tài ngay từ đầu đã sinh ra để khó. Một đề tài tốt thường nằm ở giao điểm của ba yếu tố. Thứ nhất là mình thật sự quan tâm đến nó. Thứ hai là nó khả thi với thời gian và nguồn lực hiện tại. Và thứ ba là trong lĩnh vực đó đang có đang hot hay đang nhận được nhiều tranh luận trong khoa học hay không. Khi ba yếu tố này gặp nhau, chúng ta thường tìm thấy một ngách rất đáng giá. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này, hành trình phía sau sẽ trở nên nặng nề hơn rất nhiều. Trong các yếu tố này, sự quan tâm hay đam mê nghe có vẻ cảm tính, nhưng lại cực kỳ quan trọng. Literature review không phải là một công việc có thể hoàn thành trong một buổi tối hay một tuần đâu. Nó là quá trình đọc, suy nghĩ, và chỉnh sửa liên tục trong nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Nếu mình không thật sự tò mò về câu hỏi đó, rất nhanh mình sẽ cảm thấy mệt mỏi. Nhưng chỉ đam mê thôi chưa đủ. Đề tài cũng cần có độ hot về mặt học thuật hay mặt khoa học. Một cách rất đơn giản là mở PubMed hoặc Google Scholar và xem có bao nhiêu nghiên cứu liên quan. Nếu gần như không có bài nào, rất có thể mình đang nói chuyện một mình. Ngoài ra, phạm vi đề tài cũng phải vừa phải. Nếu quá rộng, chúng ta sẽ chìm trong hàng nghìn bài báo. Nếu quá hẹp, sẽ không có đủ nghiên cứu để tổng hợp. Nhiều khi điều khó nhất là điều chỉnh phạm vi của câu hỏi cho vừa đủ, đủ rộng để tìm kiếm được nhiều thứ hay ho, đủ hẹp để mình không phải bơi ra trong đó.
Sau khi có đề tài, bước thứ hai là kiểm tra xem người khác đã làm điều đó chưa. Đây là bước rất nhiều người làm không tới. Họ bắt đầu đọc tài liệu, ghi chú, thậm chí viết bản thảo, rồi đến một ngày phát hiện ra đã có một bài review gần giống hệt. Cảm giác đó thực sự rất khó chịu, giống như đi rất xa rồi mới nhận ra con đường mình đang đi đã có người đến trước. Vì vậy mình luôn khuyên các bạn hãy tìm những gì gần nhất với đề tài mình. Nghĩa là tìm bài báo gần nhất với câu hỏi nghiên cứu của mình. Đọc rất kỹ để hiểu họ đã làm gì, họ trả lời được điều gì, và họ còn bỏ sót điều gì. Khoảng trống giữa những gì họ đã làm và những gì mình muốn làm chính là giá trị khoa học của bài review của mình.
Bước thứ ba là xây dựng chiến lược tìm kiếm tài liệu. Đây là nơi nhiều người bị mắc kẹt lâu nhất vì họ không biết cách thiết kế từ khoá. Họ tìm bài báo một cách ngẫu nhiên, hôm nay đọc bài này, ngày mai đọc bài khác, và sau một thời gian thì cảm thấy mình đọc rất nhiều nhưng không có hệ thống. Thậm chí nhiều anh chị còn mở Google ra để search, như kiểu search món ăn cho tối nay ý. Cảm giác giống như chạy trên máy chạy bộ, rất mệt nhưng không tiến về phía trước. Một literature review tốt luôn bắt đầu bằng chiến lược tìm kiếm rõ ràng. Chúng ta cần xác định mình sẽ tìm ở những cơ sở dữ liệu nào, ví dụ PubMed, Scopus hoặc Web of Science. Sau đó xác định các từ khóa chính. Và quan trọng không kém là đặt ra tiêu chí chọn và loại trừ bài báo. Những tiêu chí này giúp chúng ta biết bài nào nên đọc sâu, bài nào chỉ cần lướt qua. Một nguyên tắc nhỏ nhưng rất hữu ích là đừng có cố hoàn hảo hoá việc đọc. Ví dụ chỉ chọn những nghiên cứu trong mười năm gần đây, hoặc chỉ chọn những nghiên cứu trên một nhóm bệnh nhân cụ thể. Khi có tiêu chí như vậy, chúng ta tránh được tình trạng đọc mọi thứ một cách lan man. Lấy khoảng mười bài, đọc kỹ, ghi chú, rồi xem liệu các nghiên cứu mới có mang lại thông tin mới hay không. Khi bắt đầu thấy các bài báo lặp lại cùng một thông điệp, đó thường là dấu hiệu rằng mình đã đạt đến saturation, nghĩa là đã đủ dữ liệu để tổng hợp. Điều này giúp chúng ta tránh rơi vào vòng lặp đọc mãi không dừng.
Bước thứ tư là phân tích và tổng hợp các bài báo. Đây có lẽ là phần khó nhất của literature review. Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần đọc thật nhiều bài rồi tóm tắt lại. Nhưng nếu chỉ dừng ở mức tóm tắt, bài review sẽ rất nhạt. Giá trị thật của literature review nằm ở việc nhìn thấy bức tranh toàn cảnh. Khi đặt các nghiên cứu cạnh nhau, chúng ta bắt đầu thấy những mẫu hình mà từng nghiên cứu riêng lẻ không nhìn thấy. Có thể nhiều nghiên cứu cùng mắc một điểm yếu phương pháp. Có thể có hai trường phái nghiên cứu đang đi theo hai hướng khác nhau. Có thể có những khoảng trống rất rõ ràng mà chưa ai khai thác. Đó chính là lúc literature review trở thành một đóng góp khoa học. Một kỹ thuật đơn giản mình thường dùng là tách thông tin chính của từng bài báo ra một bảng. Ví dụ mục tiêu nghiên cứu, phương pháp, kết quả chính và hạn chế. Khi những thông tin này được đặt cạnh nhau, chúng ta sẽ dễ dàng so sánh hơn. Lúc đó chúng ta không còn nhìn từng bài báo riêng lẻ nữa, mà bắt đầu nhìn thấy cấu trúc của cả lĩnh vực.
Bước cuối cùng là viết lại những gì chúng ta đã đọc, đã ngấm, và những khoảng trống bỏ ngỏ để hoàn thiện bản thảo. Đây nghe có vẻ là phần đơn giản nhất, nhưng đôi khi lại là nơi nhiều người vấp ngã. Có những bài review rất tốt về nội dung nhưng bị đánh giá thấp chỉ vì những lỗi rất cơ bản. Một câu văn thiếu chủ ngữ, một lỗi ngữ pháp, hay một bản thảo định dạng lộn xộn cũng có thể tạo ấn tượng không tốt với người đọc. Trong khoa học, ấn tượng đầu tiên vẫn có trọng lượng của nó. Một bản thảo gọn gàng, rõ ràng, đúng format tạp chí cho thấy tác giả nghiêm túc với công việc của mình. Ngoài ra, nếu muốn công bố, chúng ta cũng cần suy nghĩ trước về tạp chí mục tiêu và độc giả của tạp chí đó.
Nếu tuân theo 5 bước này, mọi người sẽ thấy literature review, nó chỉ là một chuỗi bước cần làm đúng thứ tự. Chọn đúng câu hỏi. Xác định khoảng trống. Tìm tài liệu có hệ thống. Phân tích để nhìn thấy bức tranh lớn. Và cuối cùng là trình bày nó một cách rõ ràng. Đối với nhiều bác sĩ trẻ, đây chính là cánh cửa đầu tiên bước vào thế giới nghiên cứu. Nó không đòi hỏi phòng thí nghiệm lớn hay bộ dữ liệu khổng lồ. Chỉ cần thời gian, sự kiên nhẫn và một phương pháp đúng. Mọi người nhớ nhé, có chiến lược, không lan man và biết dừng đúng thời điểm là mấu chốt để có bài literature review đầu tiên.
Nguồn : TS Y Khoa Nguyễn Đăng Kiên